Scherp examen
De rechtspraak van die tijd was hard en meedogenloos. Verdachten van ernstige misdaden konden worden onderworpen aan een zogenoemd 'scherp examen'. Een beter woord voor een marteling die bedoeld was om bekentenissen af te dwingen. Alleen wanneer een verdachte bekende, kon namelijk de doodstraf worden voltrokken. Destijds ging men er vanuit dat liegen onder dergelijke pijnlijke omstandigheden onmogelijk was en de dader dus de waarheid sprak. De martelingen vonden plaats in de pijnkamer. Als de gemartelde, die patiënt werd genoemd, had bekend werd hij opgelapt door een chirurgijn. De uitspraak van de doodstraf volgde vervolgens in de Vierschaar, een publieke ruimte waar nieuwsgierige Amsterdammers van buitenaf toeschouwer konden zijn. En uiteraard gewaarschuwd worden.
De laatste halte: Justitiekamer
De dag van de executie vond plaats in de Justitiekamer. Het was echter niet alleen het toneel van deze laatste momenten, maar ook de plek waar een opvallend ritueel plaatsvond. Voordat de terdoodveroordeelde het schavot betrad, knielden de burgemeesters, de officier van justitie en de rechters (destijds schout en de schepenen genoemd) rondom het wapen van Amsterdam op fluwelen kussens. De veroordeelde zelf knielde op de koude marmeren vloer, in het gezelschap van een predikant die het laatste gebed uitsprak. Vanuit een raam in de Justitiekamer stapten ze vervolgens het schavot op, waar het vonnis werd voltrokken. Dat kon door middel van onthoofding, radbraken of ophanging.
Aan alles komt een eind
De laatste executie op de Dam vond plaats op 22 november 1854, nadat lijfstraffen en het 'scherp examen' al eerder waren afgeschaft. Sinds 1808 was het voormalige stadhuis omgevormd tot het Paleis op de Dam en speelde het geen rol meer in het justitieel proces. De Justitiekamer, eens de ruimte van intens verdriet en doodsangst, is door de honderden jaren heen getransformeerd in een omgeving waarin vrijwel niets meer herinnert aan zijn lugubere verleden. De marmeren vloer met de symbolen van gerechtigheid en de beulszwaarden ligt tegenwoordig verborgen onder een dik tapijt. Interesse in een bezoek? Het Paleis is open voor rondleidingen.
