Wie vandaag over de Nieuwmarkt loopt, ziet grachtenpanden, terrassen en De Waag. Weinig herinnert eraan dat deze buurt in het voorjaar van 1975 het toneel was van de felste straatgevechten die Amsterdam in decennia had gezien. Inzet: de aanleg van de eerste metrolijn, dwars door een van de oudste wijken van de stad.
Een buurt op de sloopkaart
In 1968 stemde de gemeenteraad in met een plan voor vier metrolijnen. De Oostlijn zou onder de Nieuwmarkt door naar Centraal Station lopen. Omdat de tunnel bovengronds in grote betonnen moten werd gebouwd en daarna werd afgezonken, moesten hele huizenblokken verdwijnen. Het stadsbestuur zag daarin ook een kans: op de vrijgekomen grond waren kantoren, parkeerplaatsen en een brede vierbaansweg gepland. Moderne stadsvernieuwing, heette dat.
De buurt dacht daar anders over. Veel panden waren volgens bewoners nog prima in orde. Naarmate oudere bewoners vertrokken, trokken krakers, kunstenaars, studenten en activisten in de lege huizen. Verenigd in de Aktiegroep Nieuwmarkt bezetten zij woning na woning om de sloop te vertragen. Een alternatief tracé dat de actievoerders voorstelden, werd door de gemeente van tafel geveegd.
Op maandag 24 maart 1975 kwam de confrontatie. De politie rukte uit met waterkanonnen, pantserwagens en traangas om de laatste gekraakte panden te ontruimen. Honderden demonstranten wierpen barricades op en bekogelden de agenten met uitgebroken straatstenen. Terwijl er gevochten werd, gingen de bulldozers en slopers gewoon door. De dag ging de geschiedenis in als Blauwe Maandag, en ook in de weken daarna volgden nieuwe ontruimingen en botsingen, onder meer in de Sint Antoniesbreestraat.
Verloren slag, gewonnen strijd
De metro kwam er toch. Op 11 oktober 1980 reden de eerste treinen door de tunnel onder de Nieuwmarkt naar Centraal Station. Maar wat erboven gebeurde, was een ander verhaal. De vierbaansweg en de kantoorwijk verdwenen van tafel, er werd minder gesloopt dan gepland en de buurt werd herbouwd op vrijwel het oude stratenpatroon, met meer sociale huurwoningen dan oorspronkelijk de bedoeling was. Plannen voor nieuwe metrolijnen gingen jarenlang in de ijskast. Het woord metro lag nog lang gevoelig: toen in 1990 de lijn naar Amstelveen openging, sprak het GVB liever van een sneltram.
Architecten Aldo van Eyck en Theo Bosch, die al in 1969 een prijsvraag voor het gebied hadden gewonnen, kregen een sleutelrol. Hun woonblok Het Pentagon, aan het begin van de Sint Antoniesbreestraat, volgt de historische rooilijnen, heeft een binnenhof met doorgangen naar de omliggende straten en woningen die direct aan de straat liggen. Geen kaalslag, maar kleinschalig bouwen dat de oude levendigheid moest terugbrengen.
Die omslag paste in een bredere beweging. Onder wethouder Jan Schaefer werd 'bouwen voor de buurt' in Amsterdam het motto van de stadsvernieuwing: betaalbare huurwoningen voor de mensen die er al woonden, met behoud van het stratenpatroon en de menging van wonen, werken en cafés. De Nieuwmarkt liet zien dat bewoners de stad konden meebepalen.
In station Nieuwmarkt is die strijd nog altijd zichtbaar. Kunstwerken herinneren aan de rellen, een sloopkogel slaat er symbolisch door een muur en in de vloer staat de tekst 'Wonen is geen gunst maar een recht'.
- 01De rellen van 24 maart 1975 staan bekend als Blauwe Maandag.
- 02De metrotunnel werd bovengronds gebouwd en daarna afgezonken, daarom moesten hele blokken weg.
- 03De geplande vierbaansweg door de buurt is er nooit gekomen.
- 04Pas op 11 oktober 1980 reed de metro onder de Nieuwmarkt door naar Centraal Station.
- 05In station Nieuwmarkt staat in de vloer: 'Wonen is geen gunst maar een recht'.
