Hoe Berlage een stadswijk ontwierp die Amsterdam nog altijd een gezicht geeft.
Rond 1900 barstte Amsterdam uit zijn voegen. De stad telde ruim een half miljoen inwoners, en veel arbeidersgezinnen woonden in krappe, vochtige woningen. De Woningwet van 1901 gaf gemeenten en woningbouwverenigingen eindelijk de middelen om daar iets aan te doen.
Voor het land ten zuiden van de stad, tussen de Amstel en de Schinkel, vroeg de gemeente architect Hendrik Petrus Berlage om een plan. Zijn eerste ontwerp, met slingerende straten in een parkachtig landschap, werd in 1905 goedgekeurd maar bleek te duur en te onpraktisch. In 1915 tekende hij een tweede, veel stedelijker plan: brede lanen, pleinen en lange, gesloten bouwblokken met binnentuinen. In 1917 stelde de gemeenteraad het vast.
Berlage legde de grote lijnen vast. De straatwanden werden ingevuld door jonge architecten van de Amsterdamse School, onder wie Michel de Klerk, Piet Kramer en Margaret Staal-Kropholler, de eerste vrouwelijke architect van Nederland. Met baksteen, golvende gevels, torentjes en sierlijk metselwerk maakten ze van gewone huurwoningen kleine kunstwerken.
Zo ontstonden de Rivierenbuurt, de Apollobuurt, de Stadionbuurt en een groot deel van de Nieuwe Pijp. Wie er nu doorheen loopt, ziet het plan nog bijna overal: in de rechte lanen, de pleinen waar de straten samenkomen en de eindeloze rode baksteen.
Berlage had nog nooit een stad ontworpen toen hij in 1900 de opdracht kreeg. Hij las zich in, vooral in het boek van de Weense stedenbouwer Camillo Sitte over steden bouwen volgens artistieke principes. Daaruit kwamen een paar grote ideeën, die je nu nog terugziet.
In aanleg monumentaal, in détail schilderachtig.
H.P. Berlage over zijn eerste plan
Geen eindeloze rechte straten met losse huizen, maar een stad die je beleeft als een reeks ruimtes: lanen, pleinen, doorkijkjes. Elke straat moest ergens naartoe leiden.
Een heel huizenblok wordt één ontwerp, met een doorlopende straatwand en een gemeenschappelijke binnentuin. Niet het losse huis telt, maar het geheel: een gebaar naar het collectief.
De ene as loopt van een nieuwe brug over de Amstel naar het Victorieplein. De andere loopt over de Minervalaan naar een nieuw station in het zuiden. Daaromheen ligt de rest van de wijk.
Waar de lanen samenkomen, komt een plein. En op de belangrijkste plekken een openbaar gebouw of een toren, zodat je van ver ziet waar je naartoe loopt.
Villa's, bovenwoningen met een eigen voordeur en portiekflats naast elkaar. Driekwart van de woningen werd een portiekwoning, gebouwd door woningbouwverenigingen en particuliere bouwers.
Bomenrijen, groenstroken en kanalen horen bij het plan. Berlage tekende niet alleen de straten, maar ook de beplanting.
Plan Zuid is twee keer ontworpen, en ook het tweede plan werd niet precies zo gebouwd als Berlage het tekende. Veel ideeën kwamen er wel, sommige kwamen er anders, en een paar kwamen er pas veel later.
Van een nieuwe Amstelbrug naar het Victorieplein, en over de Minervalaan naar het zuiden.
De Berlagebrug ging in 1932 open, met het Wolkenkrabber als baken aan het Victorieplein. De Minervalaan werd de statige laan die Berlage voor ogen had.
Een station aan het eind van de Minervalaan, als sluitstuk van de grote as.
Station Amsterdam Zuid opende in december 1978, op ongeveer de plek die Berlage al in 1915 had bedacht. Daaromheen groeide later de Zuidas.
Een groot ziekenhuis voor de universiteit, midden in de nieuwe wijk.
Op die plek bouwden De Klerk en Kramer hun beroemde arbeiderswoningen.
Een Academie van Beeldende Kunsten, een kunstenaarshuis, een volkshuis en een katholieke kerk, als bakens aan de lanen.
Ze kwamen er bijna nergens. Na de oorlog verschenen op die plekken hotels: het Hilton in plaats van de academie, het Apollo Hotel in plaats van het kunstenaarshuis en het Okura in plaats van het volkshuis.
In het zuidoosten lage huizen van twee lagen met een kap, naar een prijsvraagontwerp van J.F. Repko uit 1915.
De tuinstad kwam er nooit. Vanaf eind jaren twintig verrezen hier langgerekte woonblokken: het zuidelijk deel van de Rivierenbuurt.
Een stedelijk kanaal met harde, stenen kademuren.
Het kanaal kreeg groene, glooiende oevers. Wie er nu langs loopt, vindt dat waarschijnlijk geen verlies.
Baksteen, pannendaken en houten kozijnen: de gemeente bewaakte de eenheid.
Architecten van het Nieuwe Bouwen, met beton en glas, kwamen er nauwelijks tussen. Duikers Openluchtschool kreeg een plek verstopt in een binnentuin.
De gemeente vraagt Berlage een plan te maken voor het land ten zuiden van de stad.
Gemeenten en woningbouwverenigingen krijgen geld en regels om goede, betaalbare woningen te bouwen.
In januari neemt de gemeenteraad Berlages plan met slingerende straten aan. Het blijkt te duur en wordt nooit uitgevoerd.
Op 27 maart levert Berlage een nieuw, stedelijker plan: lanen, pleinen en gesloten bouwblokken.
Op 25 en 26 oktober bespreekt de gemeenteraad Plan Zuid en stelt het vast. Het bouwen kan beginnen.
In juli opent wethouder De Miranda het woningcomplex van De Klerk en Kramer voor de socialistische woningbouwvereniging De Dageraad.
Michel de Klerk sterft op zijn 39e verjaardag. Piet Kramer wordt het boegbeeld van de Amsterdamse School.
Jan Duiker bouwt aan de Cliostraat een school van glas en beton: het modernisme doet zijn intrede.
Het Wolkenkrabber van J.F. Staal is klaar, en op 28 mei gaat Berlages brug over de Amstel open.
Berlage sterft in Den Haag, 78 jaar oud.
In de Rivierenbuurt wonen zo'n 17.000 Joodse Amsterdammers. Ongeveer 13.000 van hen overleven de oorlog niet. In juli duikt de familie Frank onder.
Het Daniël Willinkplein wordt het Victorieplein. De lanen die er samenkomen heten voortaan naar Stalin, Churchill en Roosevelt. De Stalinlaan wordt in 1956 de Vrijheidslaan.
In december opent station Amsterdam Zuid, ongeveer waar Berlage zijn Zuiderstation had getekend.
Een plan is niets zonder mensen die het willen, betalen en bouwen. Achter Plan Zuid stonden bestuurders die de stad zelf lieten bouwen, en ontwerpers die van gewone woningen kunstwerken maakten.
Stedenbouwer, 1856-1934H.P. BerlageDe vader van het plan. Bouwde ook de Beurs aan het Damrak en ontwierp de brug over de Amstel die zijn naam draagt.Lees het verhaal
Wethouder, 1859-1936Floor WibautRijke houthandelaar die socialist werd. Als wethouder zorgde hij dat de stad zelf ging bouwen.Lees het verhaal
Wethouder, 1875-1942Monne de MirandaBegon als diamantbewerker van elf. Als wethouder van volkshuisvesting opende hij De Dageraad.Lees het verhaal
Architect, 1884-1923Michel de KlerkHet grote talent van de Amsterdamse School, bekend van Het Schip. Ontwierp De Dageraad samen met Kramer.Lees het verhaal
Architect, 1881-1961Piet KramerTekende als architect van Publieke Werken meer dan 500 bruggen, waarvan er ruim 220 werden gebouwd.Lees het verhaal
Architect, 1879-1940J.F. StaalBouwde het Wolkenkrabber aan het Victorieplein, de eerste woontoren van de stad.Lees het verhaal
Architect, 1891-1966Margaret KrophollerDe eerste vrouwelijke architect van Nederland. Bouwde woonblokken aan de Holendrechtstraat.Lees het verhaal
Stadsbeeldhouwer, 1884-1970Hildo KropStadsbeeldhouwer van Amsterdam. Zijn beelden zitten op bruggen en gevels door heel Zuid.Lees het verhaal
Architect, 1890-1935Jan DuikerOntwierp met Bernard Bijvoet de Openluchtschool: licht, lucht en beton in een wijk van baksteen.Lees het verhaal
1Gebouwd voor de socialistische woningbouwvereniging De Dageraad. De Klerk en Kramer lieten de gevels golven en de hoeken rond aflopen, met torentjes als uitroeptekens.
2Twaalf verdiepingen hoog: de eerste hoogbouw van Amsterdam. Met lift, centrale verwarming, warm water en vuilstortkokers was het zijn tijd ver vooruit.
3Hildo Krop zette Berlage midden in zijn eigen wijk, als een wachter van zijn plan.
4Glas, beton en zo veel mogelijk frisse lucht, voor gezonde kinderen. Het tegendeel van de baksteen van de Amsterdamse School.
5Anne Frank woonde hier van 1933 tot juli 1942. Op 12 juni 1942 kreeg ze haar dagboek, drie weken voor de onderduik.
6Berlages laatste grote werk, met ingenieur Cornelis Biemond. Op de brugtoren zit een keramisch reliëf van Hildo Krop.
