Het Minervaplein: een statig plein dat bijna dertig jaar op zich liet wachten

Wie over de Minervalaan naar het zuiden loopt, komt halverwege uit op een plein dat eruitziet alsof het in één keer is ontworpen en gebouwd. Acht stoere bakstenen woonblokken met donkere schilddaken staan er keurig in het gelid. Toch zit er bijna dertig jaar tussen het eerste en het laatste blok. Het Minervaplein is een plein dat de crisis, de oorlog en de dood van zijn eigen architect overleefde, en daarna precies zo werd afgebouwd als het ooit bedoeld was.

Zwart-witfoto van een leeg plein met een bloemperk, met aan weerszijden van de laan een groot woonblok — Beeld: Het Minervaplein in september 1937, gezien richting de Minervalaan: alleen de twee noordelijke blokken van Blaauw staan er / Bron: Jacobus van Eck, Stadsarchief Amsterdam via Wikimedia Commons (publiek domein)

Een laan naar een station dat nog niet bestond

Het plein is een onderdeel van Plan Zuid, het uitbreidingsplan van Hendrik Petrus Berlage dat de gemeenteraad in 1917 vaststelde. Berlage tekende de Minervalaan als brede, groene laan met een middenberm en rijen bomen aan weerszijden, een zogeheten parkway. Aan het eind dacht hij aan een station. Dat station kwam er uiteindelijk wel, maar pas in de jaren zeventig: station Amsterdam Zuid ligt nog altijd precies in de as van de laan.

De laan en het plein heten naar Minerva, de Romeinse godin van de wijsheid en de kunsten. Ze passen daarmee in een buurt vol namen uit de klassieke oudheid, zoals de Apollolaan en de Cliostraat. Lees meer daarover bij de goden en muzen van de Apollobuurt.

Een prijsvraag die Berlage verloor

Voor de bebouwing rond het plein schreef de gemeente in 1928 een prijsvraag uit. Wie won, kreeg geen geldbedrag maar het recht om de grond in erfpacht te bebouwen. Er kwamen twaalf ontwerpen binnen, en volgens de kranten van toen deed zelfs Berlage zelf mee. Hij verloor. In 1929 koos de jury het plan van de Amsterdamse architect C.J. Blaauw (1885-1947).

Blaauw ontwierp het plein als één geheel: acht bouwblokken met luxe etagewoningen voor de hogere middenklasse, in een verstrakte, late Amsterdamse School-stijl met een natuurstenen plint, erkers en ver uitstekende balkons. Waar de blokken het plein raken, gaf hij ze een iets hogere opbouw. Dat geeft het plein zijn statige, symmetrische karakter.

Hoek van een bakstenen woonblok met rijen balkons en een schilddak — Beeld: Een van de woonblokken aan het Minervaplein (2016) / Bron: Alf van Beem, Wikimedia Commons (CC0)

Twee blokken, en toen de crisis

In 1930 begon de bouw. Rond 1932 stonden de twee noordelijke blokken, aan weerszijden van de Minervalaan. Daarna stokte alles: in de crisis van de jaren dertig was er geen geld en geen vraag naar dure appartementen. Pas in 1939 begon de bouw van een derde blok, langs de Stadionweg. De rest van het plein bleef een zandvlakte.

In de oorlog kreeg dat lege terrein een bittere functie. Joden mochten vanaf 1941 alleen nog op aparte markten handelen en inkopen doen, en het Minervaplein werd een van de vier Joodse markten van de stad, met alleen groente en fruit. Om de hoek, aan de toenmalige Euterpestraat, zat de Sicherheitsdienst. Over die straat lees je meer in De beruchtste straat in Amsterdam-Zuid tijdens de WOII, en bij de Gerrit van der Veenstraat, zoals die straat sinds 1945 heet.

Afgebouwd volgens een plan van dertig jaar oud

Blaauw overleed in 1947 en heeft zijn plein nooit af gezien. Toch werd het na de oorlog niet in de stijl van de jaren vijftig afgemaakt. Op 6 december 1955 ging de eerste paal voor de laatste blokken de grond in, en tot 1958 bouwden andere architecten, onder wie J.F. Berghoef en G.J. Rutgers, de ontbrekende pleinwanden. Ze hielden zich trouw aan Blaauws tekeningen uit 1930. Daardoor zie je nu bijna niet dat er een wereldoorlog tussen de blokken ligt.

Zwart-witfoto van een heistelling op een zandvlakte, op de achtergrond de vooroorlogse woonblokken — Beeld: De heistelling voor de eerste paal van de laatste blokken, 6 december 1955 / Bron: Daan Noske, Anefo, Nationaal Archief via Wikimedia Commons (CC0)

De twee oudste blokken zijn sinds 2004 rijksmonument, vanwege hun plek in Plan Zuid en als mooi voorbeeld van het Amsterdamse appartementengebouw uit de jaren dertig.

Het plein nu

Op het plein staat sinds 1986 een gedenkteken voor de Amsterdamse hartspecialist Dirk Durrer (1918-1984). Prinses Juliana onthulde het op 28 mei 1986, met een bezem. Op het gedenkteken staat de titel van Durrers oratie: Primum movens, ultimum moriens, wat het eerst beweegt, sterft het laatst. Hij bedoelde het hart. Ook staat er een beeld van Jan Havermans, De rustende atleet, uit 1941.

Zwart-witfoto van prinses Juliana met een bezem tussen toeschouwers — Beeld: Prinses Juliana onthult met een bezem het monument voor cardioloog Dirk Durrer op het Minervaplein, 28 mei 1986 / Bron: Roland Gerrits, Anefo, Nationaal Archief via Wikimedia Commons (CC0)

Van Havermans is ook het beeld van Minerva zelf, uit 1929, aan de kop van de Minervalaan bij de Apollolaan. Dat beeld werd in 1985 gestolen en dook pas in 2017 weer op. Vlakbij staat het hotel waar John Lennon en Yoko Ono hun bed-in hielden: lees daarover in Hilton: een hotel met een geschiedenis.

En de Minervalaan zelf loopt nog verder: over het Zuider Amstelkanaal via de Ina Boekbinderbrug richting de Zuidas, waar de hoofdstraat ook een eigen verhaal heeft, lees hoe Mahler op het nippertje naamgever van de Zuidas werd. Benieuwd waar de andere straten in de buurt naar heten? Kijk in de straatnamengids voor de Apollobuurt, van Beethoven tot Rubens.