Hoe het Achterhuis van Anne Frank bijna werd gesloopt

Wie vandaag langs de Prinsengracht bij de Westermarkt loopt, ziet de rij wachtenden voor het Anne Frank Huis. In 2025 kwamen er ruim 1,2 miljoen bezoekers, uit 153 landen. Maar zeventig jaar geleden stond nummer 263 leeg, verwaarloosd en verkocht, en stond de sloophamer klaar.

Een leeg huis aan de gracht

Otto Frank kwam in juni 1945 als enige van de acht onderduikers terug. Hij pakte zijn bedrijf Opekta weer op in het voorhuis, maar het Achterhuis bleef leeg. Nadat het dagboek van zijn dochter in 1947 was verschenen, leidden zijn medewerkers al snel journalisten en nieuwsgierigen rond door de onderduikplek. Een museum was het nog lang niet.

In 1953 kocht Opekta het pand, maar voor een restauratie was geen geld. De textielfabriek Berghaus, die al sinds 1950 de hoek van de Prinsengracht en de Westermarkt wilde opkopen voor een nieuwe fabriek, kreeg het in 1954 alsnog: Otto Frank verkocht, volgens het Anne Frank Huis met tegenzin. Sloop leek een kwestie van tijd. De Rijksoverheid zag er bovendien weinig in: minister Luns zou in een brief hebben geschreven dat het huis geen historisch monument was.

Het toneelstuk dat alles veranderde

De ommekeer kwam van Broadway. Op 5 oktober 1955 ging in New York het toneelstuk The Diary of Anne Frank in première, geschreven door het echtpaar Frances Goodrich en Albert Hackett. Het won de Pulitzerprijs. Otto Frank heeft het zelf nooit willen zien: zijn gezin op het toneel was hem te veel. Op 27 november 1956 volgde de Nederlandse première in de Nieuwe De la Mar aan de Marnixstraat, met koningin Juliana en prins Bernhard in de zaal.

Het dagboek werd wereldberoemd en buitenlandse bezoekers meldden zich aan de gracht. Het idee dat de plek van het dagboek zou worden afgebroken, was voor steeds meer mensen onverteerbaar. Al in november 1955 begon Het Vrije Volk een campagne om het pand te redden.

Een stichting, een geschenk en studentenkamers

Op 3 mei 1957 richtte een groep Amsterdammers, in nauwe samenwerking met Otto Frank, de Anne Frank Stichting op. In het eerste bestuur zat onder anderen verzetsvrouw Truus Wijsmuller, die voor de oorlog duizenden Joodse kinderen naar Engeland had geholpen. Nog datzelfde jaar gaf Berghaus het pand cadeau aan de stichting en zag af van de fabriek. Maar de panden eromheen waren inmiddels van een projectontwikkelaar, en zonder de buren kon nummer 263 niet overeind blijven.

Na lang onderhandelen wilde de ontwikkelaar alles verkopen voor 350.000 gulden. Burgemeester Van Hall zette zich er persoonlijk voor in en riep op 12 juni 1958, de dag dat Anne 29 zou zijn geworden, in de krant op om te geven, voor een huis dat een symbool moest blijven van moed, hoop en vertrouwen in de mensen. Het geld kwam maar deels binnen. De oplossing kwam van een onverwachte kant: de gemeente en de Universiteit van Amsterdam wilden in de panden studentenkamers maken, en de universiteit schoot het tekort voor.

Open, en bewust leeg

Op 3 mei 1960 ging het Anne Frank Huis open, terwijl de restauratie nog niet eens klaar was. Otto Frank sprak de aanwezigen toe en verontschuldigde zich dat hij na die dag niet meer vanuit dit huis zou spreken: de herinneringen waren te zwaar. Hij wilde ook dat het Achterhuis leeg bleef, zoals de nazi's het na de arrestatie hadden achtergelaten. Zo is het nog steeds. Het eerste jaar kwamen er zo'n negenduizend bezoekers. In 2007 ging de teller voor het eerst over het miljoen.

Om de hoek op de Westermarkt staat sinds 1977 het beeldje van Anne Frank, gemaakt door Mari Andriessen. Burgemeester Samkalden onthulde het, met Otto Frank aan zijn zijde.

Benieuwd naar de straten om het huis heen? Kijk in de straatnamengids bij de Prinsengracht en de Westermarkt.