Het eerste stoplicht van Amsterdam stond op het Leidseplein

Tegenwoordig sta je in Amsterdam bij honderden kruispunten voor een stoplicht te wachten. Het begon met één: op het Leidseplein, op de hoek van het trottoir bij modehuis Hirsch. Op maandagochtend 17 oktober 1932 ging het aan.

Eerst een agent op de Dam

Voor die tijd regelden agenten het verkeer, als het al geregeld werd. In december 1912 ging achter het Paleis op de Dam de eerste verkeersagent van Nederland aan de slag, Gerrit Brinkman. Er kwamen zoveel mensen kijken naar die man met zijn armgebaren dat hij in het begin moeite had het verkeer te regelen. Daarna volgden de stopstreep, een stopbord en vanaf 1925 het klapbord, een bord met stop en rijden dat de agent kon omklappen.

Duits, en met de hand bediend

Amsterdam was niet de eerste: Rotterdam, Den Haag, Eindhoven, Heerlen en Breda hadden al verkeerslichten. De verkeerspolitie keek rond, ging op bezoek in Bremen en koos een Duits systeem, ontworpen door de Hamburgse ingenieur Paul Arnheim en gemaakt door Siemens & Halske. Een Nederlands alternatief viel af: dat was twee en een half keer zo duur. In de gemeenteraad kwamen daar vragen over, maar de keuze bleef.

Het licht had drie lampen van twintig centimeter, met rood bovenaan. Geel kwam alleen tussen groen en rood, niet andersom, met het oog op al die fietsers. Automatisch was er nog niets aan: inspecteurs Schotting en Cohen van de verkeerspolitie bedienden het met de hand vanuit een schakelkastje. Er werden folders uitgedeeld, en op de eerste dag stonden agenten klaar om twijfelende fietsers en automobilisten te helpen.

Van één naar honderden

Het licht beviel. In 1933 kwamen er lichten op de hele route van het Leidseplein via de Leidsestraat naar het Spui, onderling gekoppeld via de telefoonkabels van de gemeente. Zijstraten kregen alleen groen als er echt een auto aankwam: die werd opgemerkt door rubberen matten in het wegdek. In 1934 werd de Amsterdamse lantaarn de landelijke standaard. In de oorlog verdwenen veel van die rubberen matten, ze werden hergebruikt als schoenzolen. Pas in 1947 werkte alles weer.

De agent verdween overigens niet meteen. Met zijn klapbord bleef hij tot 1983 op sommige kruispunten staan, naast de lichten. In 2014 telde de stad zo'n 350 verkeersregelinstallaties.

Een groene golf voor fietsers

Een bijzonder Amsterdams stoplicht vind je in de Raadhuisstraat. Sinds 2007 heb je daar een groene golf voor fietsers: rijd je tussen de 15 en 18 kilometer per uur, dan haal je het ene groene licht na het andere. In de Wibautstraat ligt juist een groene golf voor auto's. Plannen om alle lichten in de stad slim te maken werden in januari 2025 geschrapt: een proef leverde weinig op, en er waren zorgen over privacy en hackers.

Meer verkeer van vroeger? Lees hoe je ooit met de auto door de Leidsestraat reed, over een verdwenen verkeersplein, of waarom fietsen ooit verboden was.