Het grimmige verhaal van de Torensluis

Wie in de zomer op de Torensluis zit, met een biertje en uitzicht over het Singel, zit op een van de bijzonderste plekken van de stad. Onder dat terras zitten nog altijd de kerkers van een toren die er al bijna tweehonderd jaar niet meer staat.

Eerst de poort, toen de toren

Lang voor de grachtengordel liep langs het Singel de middeleeuwse stadsmuur. Op deze plek zat een van de kleinere stadspoorten, met een smalle houten brug over het water. Hij heette de Jan Roodenpoort, naar Jan Rooden, die hier een lijnbaan had waar touw werd gedraaid.

In 1616 werd de poort omgebouwd tot een toren van zo'n 55 meter hoog, naar een ontwerp van Hendrick de Keyser, de bouwmeester van de Westerkerk. De Jan Roodenpoortstoren kreeg een houten spits bekleed met lood en vanaf 1617 ook de klok van het oude stadhuis. In de toren woonde de provoost, en eronder zaten de gevangenen.

Een brug van 42 meter breed

In 1648 kwam er een stenen brug met een sluis eronder voor in de plaats van de houten brug. Die is zo'n 42 meter breed, waarmee de Torensluis de breedste brug van Amsterdam is. Het verkeer liep aan weerszijden om de toren heen, en de brug deed ook dienst als marktplein. Er waren zelfs plannen voor winkels op de brug om de bouw te betalen, maar die gingen niet door omdat men te veel verkeer verwachtte. De brug geldt als een van de oudste bewaard gebleven bruggen van de stad. Het is brug nummer 9.

Bestormd, verrot en gesloopt

De gevangenis in de toren had in de Franse tijd zo'n slechte naam dat een woedende menigte de toren in 1814 bestormde om de gevangenen te bevrijden. Daarna ging het snel bergaf. Een hoekstijl van de spits verrotte, de spits zakte scheef en de stad had geen geld voor herstel. In 1829 werd de toren gesloopt.

Stadsbouwmeester Abraham van der Hart mat de toren voor de sloop nog nauwkeurig op. Zijn tekeningen bestaan nog, dus in theorie kan de toren ooit worden herbouwd. Er zijn al meerdere pogingen gedaan om de stad daartoe over te halen, tot nu toe zonder succes. Kijk bij je volgende bezoek wel even naar de grond: sinds 2003 zie je de omtrek van de toren in lichtere klinkers in de bestrating.

De kerkers onder de brug

De toren verdween, de kelders bleven. De ingang en de tralievensters van de oude gevangenis zie je nog vanaf het water. Over die kerkers gaan sterke verhalen rond. Er zouden piraten hebben gezeten, gevangenen zouden expres zichtbaar zijn geweest voor schepen als waarschuwing, en in de Koude Oorlog zou er een afluisterpost hebben gezeten. Voor geen van die verhalen hebben we een betrouwbare bron gevonden. Mooi zijn ze wel.

Wat wel vaststaat: na een restauratie werden de kelders gebruikt voor exposities, debatten en modeshows, en rond 2010 zat er onder de naam Brug9 een jazzclub. Toen die dicht was en de ruimte leegstond, kraakten studenten van het Spinhuis Collectief de kerkers in september 2015. Ze wilden er een studiecafé van maken.

Multatuli op de brug

Sinds 1987 kijkt een bronzen borstbeeld van Multatuli over de brug. Het is gemaakt door Hans Bayens en geplaatst honderd jaar na de dood van de schrijver. Onder het pseudoniem Multatuli schreef Eduard Douwes Dekker de Max Havelaar, een aanklacht tegen de uitbuiting in Nederlands-Indië. Een paar straten verderop, op Lauriergracht 37, woonde de fictieve koffiemakelaar Batavus Droogstoppel uit het boek. Een gevelsteen met Last & Co. herinnert daar aan hem.